“Hızlı ol”, “Çabuk ol”, “Teknolojinin hızını yakala”, “Kendini sadece dış faktörlere göre düzenle; artık ‘uzun vadeli plan yapmak’ durumu tarihe karıştı”........Yeni ekonomik düzenin büyülü sözcüğü “değişim”in doğası nedir, insanlara nasıl yansıyor?
Her zaman “kısa vadeye endeksli” bir ekonomide kişi nasıl kalıcı değer ve hedeflere sahip olabilir?
Her an “parçalanan” veya “sürekli yeniden yapılanan” kurumlarda, kişi kendi kimliğini ve yaşam öyküsünü nasıl oluşturabilir?
Küreselleşme olgusunu makro düzeyde inceleyen birçok kitap yayımlandığı halde, bu sürecin “mikro” düzeyi, “insan karakteri üzerindeki etkileri” pek az incelendi.
Sosyolog Richard Sennett; “Karakter Aşınması: Yeni Kapitalizmde İşin Kişilik Üzerindeki Etkileri”nde bunu yapıyor.
Sennett’a göre sermayenin, günümüz ekonomisinin bütün dünyaya yayılmış dalgalı denizlerinde “hızlı kâr”ın dışında başka bir amacı yok:
* Şirketlerini piyasadaki anlık değişimlere müdahale edecek biçimde esnekleştirip, yeniden yapılandırıyor.
* Kişilerden “sürekli kendisini yenilemesini”, “seyyar olmasını”, “risk almasını”, “rekabet becerisini geliştirerek yırtıcı bir karakter edinmesini”, “takım çalışmasında uyumlu olmasını” bekliyor.
Ancak eski kapitalizmin “rutin” ve “monoton” yapısına karşı savunulan bu politikaya yakından bakıldığı zaman sadece eski iktidar yapılarının rengini değiştirdiği görülüyor.
Çalışanlar için “esnekliğin anlamı” ise:
* Yaşam boyu iş güvencesinin yok olması,
* Sürekli iş ve şehir değiştirerek yön duygusunu kaybetmek,
* İstikrarlı işlerin yerini geçici projelere bırakması ve bir işten diğerine, dünden yarına sürüklenen yaşam parçacıklarından beslenen, rekabetin körüklediği “güvensizlik” ve “kayıtsızlık” duygusu...
Ve bir de “karakter aşınması” !...
Oysa “insan karakteri”, duygusal tecrübelerimizin uzun vadeli olması ve başkalarıyla girdiğimiz ilişkilere yüklediğimiz etik değerler üzerinden gelişir. Karakter; “içsel bütünlük”, “ilişkilerde karşılıklı bağlılık” ve “uzun vadeli bir hedef için çaba harcamak” biçiminde kendini gösterir.
Yeni kapitalizm ise “güvenmeyi”, “bağlanmayı” ve “uzun vadeli planlar yapmayı” KÂRLI BULMAZ, REDDEDER.
Sennett “Karakter Aşınması”nda gelişmiş bilgisayarlarla üretilen ekmeğin kalitesinden çok, ekmeği yiyenlerin hayatına bakıyor ve soruyor:
“Bu sistem insanın yaşamına değer ve anlam katıyor mu?”
Ve ekliyor:
“İnsanları birbirleri için kaygılanmaz hale getiren bir rejimin, meşruiyetini uzun süre koruyamayacağından eminim.”
* * *
“Sennett ikna edici bir biçimde, işçilerin gittikçe daha fazla yaşadığı güvensizliğin ahlâki bir kimliğin oluşmasını imkânsız kıldığını savunuyor...
‘Karakter Aşınması’ keskin ampirik gözlemin ve yoğun etik tartışmaların mükemmel bir sentezi.”
Richard Rorty, Stanford Üniversitesi
* * *
“Sennett’in, okurun içine işleyen çarpıcı kitabı ‘esnek’ ve ‘istikrarsız’ istihdama geçişi ele alıyor...
Yazar, şirketlerin ambalajlarının şıklaşırken hainleşmesi meselesini değerlendirmemizi istiyor.”
Robert M. Solow, Massachusetts Teknoloji Enstitüsü
* * *
Kaynak: Karakter Aşınması / Yeni Kapitalizmde İşin Kişilik Üzerindeki Etkileri
Yazan: Richard Sennett
Çeviren: Barış Yıldırım
Yayınevi: Ayrıntı Yayınları'
